प्रिंट / PDF म्हणून सेव्ह करा

सायबर योद्धा
सायबर सुरक्षा जनजागृती उपक्रम - वर्धा पोलीस

1. UPI आणि ऑनलाइन पेमेंट फसवणूक

फसवे पेमेंट रिक्वेस्ट, QR स्कॅम आणि स्क्रीन-शेअरिंगद्वारे बँक खाते रिकामे करणारे प्रकार.

हे काय आहे?

फसवणूक करणारे 'कलेक्ट रिक्वेस्ट' किंवा QR कोड पाठवून पैसे मिळतील असे सांगतात. प्रत्यक्षात UPI पिन टाकल्यास पैसे तुमच्या खात्यातून जातात. काही जण बँक कर्मचारी बनून स्क्रीन-शेअरिंग ॲप इंस्टॉल करायला सांगतात.

सुरक्षित कसे राहावे

• पैसे मिळवण्यासाठी पिन कधीही लागत नाही. फक्त पैसे पाठवताना पिन टाका.
• अनोळखी व्यक्तीने पाठवलेला QR कोड स्कॅन करू नका किंवा रिक्वेस्ट मंजूर करू नका.
• कोणाच्याही सांगण्यावरून AnyDesk, TeamViewer सारखी ॲप्स इंस्टॉल करू नका.
• ऑनलाइन खरेदी-विक्रीत प्रत्यक्ष भेटून व्यवहार करा; अनोळखी व्यक्तीला आगाऊ रक्कम पाठवू नका.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• ताबडतोब १९३० वर कॉल करा (पहिला तास 'गोल्डन अवर' असतो).
• बँकेला कळवून कार्ड / UPI आयडी ब्लॉक करा आणि cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवा.

2. फिशिंग आणि बनावट लिंक

बँक, कुरिअर व सरकारी कार्यालयांची नक्कल करणारे बनावट SMS, ई-मेल आणि वेबसाइट.

हे काय आहे?

फिशिंग संदेश भीती निर्माण करतात ('खाते बंद होईल', 'KYC संपले', 'पार्सल थांबले') आणि खऱ्यासारख्या दिसणाऱ्या लिंकवर क्लिक करायला लावून पासवर्ड, OTP व कार्डची माहिती चोरतात.

सुरक्षित कसे राहावे

• वेब पत्ता काळजीपूर्वक तपासा; 'sbi-secure-login.xyz' सारखी चुकीची स्पेलिंग ओळखा.
• अनपेक्षित SMS, WhatsApp किंवा ई-मेलमधील लिंक उघडू नका. अधिकृत ॲप उघडा किंवा पत्ता स्वतः टाइप करा.
• बँक कधीही कॉल/मेसेजवर OTP, पिन, CVV किंवा पासवर्ड विचारत नाही.
• पॅडलॉक फक्त संकेत आहे - फसवणूक करणाऱ्यांच्या साइटलाही 'https' असते. डोमेन नाव तपासा.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• माहिती दिली असल्यास लगेच पासवर्ड बदला आणि बँकेला कॉल करा.
• फिशिंग SMS/नंबर cybercrime.gov.in वर किंवा संचार साथी पोर्टलवर कळवा.

3. सोशल मीडिया सुरक्षा

इन्स्टाग्राम, फेसबुक व व्हॉट्सॲपवरील बनावट प्रोफाइल, अकाउंट हॅकिंग आणि जास्त माहिती शेअर करणे.

हे काय आहे?

गुन्हेगार बनावट प्रोफाइल बनवतात, अकाउंट हॅक करतात आणि तुमचे फोटो व माहिती वापरून मित्रांची फसवणूक किंवा ब्लॅकमेल करतात. लोकेशन व दिनचर्या शेअर केल्यास प्रत्यक्ष धोकाही असतो.

सुरक्षित कसे राहावे

• प्रोफाइल 'प्रायव्हेट' ठेवा आणि ओळखीच्या लोकांचीच रिक्वेस्ट स्वीकारा.
• प्रत्येक अकाउंटवर टू-स्टेप व्हेरिफिकेशन (2FA) चालू करा.
• शाळा, लाइव्ह लोकेशन, फोन नंबर किंवा प्रवासाची माहिती पोस्ट करू नका.
• मित्राने तातडीने पैसे मागितल्यास आधी प्रत्यक्ष फोन करून खात्री करा.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• बनावट प्रोफाइल ॲपमध्येच रिपोर्ट करा आणि मित्रांना प्रतिसाद न देण्यास सांगा.
• अकाउंट हॅक झाल्यास ॲपचा रिकव्हरी पर्याय वापरा आणि cybercrime.gov.in वर तक्रार करा.

4. सेक्स्टॉर्शन आणि ऑनलाइन ब्लॅकमेल

व्हिडिओ कॉल ट्रॅप व मॉर्फ केलेल्या फोटोंद्वारे पैशांची मागणी. तुम्ही पीडित आहात, दोषी नाही.

हे काय आहे?

अनोळखी व्यक्ती मैत्री करून व्हिडिओ कॉल करते किंवा खाजगी फोटो मागते, तो रेकॉर्ड/मॉर्फ करून कुटुंबाला पाठवण्याची धमकी देत पैसे मागते. पैसे दिल्याने प्रकरण संपत नाही - मागणी वाढतच जाते.

सुरक्षित कसे राहावे

• अनोळखी लोकांचे व्हिडिओ कॉल किंवा फ्रेंड रिक्वेस्ट स्वीकारू नका.
• कोणालाही खाजगी फोटो/व्हिडिओ पाठवू नका.
• पैसे देऊ नका. चॅट डिलीट करू नका - तो पुरावा आहे.
• आई-वडील, शिक्षक किंवा विश्वासू मोठ्या व्यक्तीला ताबडतोब सांगा; मदत मागण्यात लाज नाही.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• स्क्रीनशॉट घ्या, अकाउंट ब्लॉक करा आणि १९३० किंवा ११२ वर कॉल करा.
• cybercrime.gov.in वर तक्रार करा (नाव गुप्त ठेवण्याचा पर्याय आहे) आणि प्रतिमा पसरू नये म्हणून StopNCII.org वापरा.

5. सायबर बुलिंग आणि बाल सुरक्षा

ऑनलाइन चिडवणे, बदनामी आणि धमक्या - कसा प्रतिसाद द्यावा आणि मदत कुठे मिळेल.

हे काय आहे?

सायबर बुलिंग म्हणजे मेसेज, पोस्ट, मीम्स, बनावट अकाउंट किंवा ग्रुप चॅटद्वारे एखाद्याला त्रास देणे. यामुळे झोप, अभ्यास व मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो आणि हा शिक्षापात्र गुन्हाही असू शकतो.

सुरक्षित कसे राहावे

• पोस्ट किंवा फॉरवर्ड करण्यापूर्वी विचार करा - समोर असतानाही तुम्ही हे म्हणाल का?
• त्रास देणाऱ्यांना उत्तर देऊ नका. ब्लॉक, रिपोर्ट करा आणि स्क्रीनशॉट जपून ठेवा.
• परवानगीशिवाय कोणाचा फोटो किंवा खाजगी चॅट शेअर करू नका.
• विश्वासू मोठ्यांना सांगा; चाइल्डलाइन १०९८ वर कॉल करू शकता.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• पुरावे जपून ठेवा, ॲपमध्ये कंटेंट रिपोर्ट करा आणि शिक्षक/पालकांना कळवा.
• गंभीर धमक्या असल्यास ११२ वर कॉल करा किंवा cybercrime.gov.in वर तक्रार करा.

6. ऑनलाइन गेमिंग आणि बेटिंग सापळे

गेममधील खरेदी, बनावट 'फ्री' आयटम्स, बेटिंग ॲप्स आणि गेमिंगचे व्यसन.

हे काय आहे?

काही गेम्स व ॲप्स मुलांना 'फ्री डायमंड' साठी OTP देण्यास, पैसे खर्च करण्यास किंवा पैशांच्या बेटिंगमध्ये सहभागी होण्यास भाग पाडतात. जास्त वेळ खेळल्याने आरोग्य, झोप व अभ्यासावर परिणाम होतो.

सुरक्षित कसे राहावे

• गेम रिवॉर्डसाठी OTP, पासवर्ड किंवा कार्ड माहिती देऊ नका.
• पालकांचे बँक कार्ड किंवा UPI गेम अकाउंटशी जोडू नका.
• बेटिंग आणि 'खेळा आणि कमवा' ॲप्स टाळा - त्यात तुमचेच नुकसान होते.
• रोजच्या स्क्रीन-टाइमची मर्यादा ठेवा आणि विश्रांती घ्या.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• पैसे खर्च झाले असल्यास पालकांना लगेच सांगा आणि बँकेशी संपर्क साधा.
• व्यसन किंवा ताणासाठी शाळेतील समुपदेशक किंवा टेली-मानस १४४१६ शी बोला.

7. मजबूत पासवर्ड आणि अकाउंट सुरक्षा

अभेद्य पासवर्ड बनवा, 2FA वापरा आणि अकाउंट हॅकर्सपासून सुरक्षित ठेवा.

हे काय आहे?

'123456' किंवा जन्मतारीख यांसारखे कमकुवत पासवर्ड काही सेकंदांत ओळखले जातात. सर्वत्र एकच पासवर्ड वापरल्यास एका लीकमुळे सर्व अकाउंट धोक्यात येतात.

सुरक्षित कसे राहावे

• १२+ अक्षरे वापरा: अंक व चिन्हांसह वेगवेगळ्या शब्दांचा वाक्यांश.
• प्रत्येक महत्त्वाच्या अकाउंटसाठी वेगळा पासवर्ड वापरा.
• 2-स्टेप व्हेरिफिकेशन चालू ठेवा आणि कोड कोणालाही सांगू नका.
• सार्वजनिक संगणकावर पासवर्ड सेव्ह करू नका; वापरानंतर लॉग-आउट करा.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• ताबडतोब पासवर्ड बदला आणि सर्व डिव्हाइसमधून साइन-आउट करा.
• या साइटवरील पासवर्ड स्ट्रेंथ टूलवर उदाहरणाने तपासा (खरा पासवर्ड कधीही टाकू नका).

8. बनावट नोकरी, लॉटरी आणि लोन ॲप फसवणूक

'घरून काम' ऑफर, लकी ड्रॉ आणि झटपट कर्ज ॲप्स जे पैसे व माहिती चोरतात.

हे काय आहे?

व्हिडिओ लाईक करून सहज कमाई, न भरलेली लॉटरी किंवा झटपट कर्जाचे आमिष दाखवून 'नोंदणी शुल्क' मागितले जाते, कॉन्टॅक्ट्स व फोटो घेतले जातात आणि परतफेडीसाठी त्रास दिला जातो.

सुरक्षित कसे राहावे

• खऱ्या नोकरीत आधी पैसे मागत नाहीत. खऱ्या लॉटरीत बक्षीस घेण्यासाठी पैसे भरावे लागत नाहीत.
• फक्त RBI नोंदणीकृत संस्थांकडून कर्ज घ्या; ॲप अधिकृत RBI यादीत तपासा.
• विनाकारण कॉन्टॅक्ट्स, गॅलरी व SMS चा ॲक्सेस मागणाऱ्या ॲपला परवानगी देऊ नका.
• अनोळखी टेलिग्राम/व्हॉट्सॲप 'टास्क' ग्रुपमध्ये सामील होऊ नका.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• पैसे देणे थांबवा, ॲप अनइन्स्टॉल करा, नंबर ब्लॉक करा आणि स्क्रीनशॉट ठेवा.
• cybercrime.gov.in वर तक्रार करा किंवा १९३० वर कॉल करा.

9. डीपफेक आणि AI आवाज फसवणूक

AI चेहरे आणि आवाज नक्कल करू शकते. थांबा, खात्री करा आणि फसू नका.

हे काय आहे?

गुन्हेगार AI द्वारे नातेवाईकाच्या आवाजाची नक्कल करतात किंवा बनावट व्हिडिओ बनवून तातडीने पैसे मागतात, तसेच खोट्या बातम्या व मॉर्फ प्रतिमा पसरवतात.

सुरक्षित कसे राहावे

• आवाज/व्हिडिओवर तातडीने पैशांची मागणी? कॉल कट करून ओळखीच्या नंबरवर पुन्हा कॉल करा.
• आणीबाणीसाठी कुटुंबात एक 'सिक्रेट शब्द' ठरवा.
• डोळ्यांची विचित्र उघडझाप, धूसर कडा, ओठांची न जुळणारी हालचाल व अनैसर्गिक आवाज पाहा.
• धक्कादायक व्हिडिओ विश्वासू बातमीस्रोतावर तपासल्याशिवाय फॉरवर्ड करू नका.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• पैसे पाठवू नका. पुरावे जपा आणि cybercrime.gov.in वर तक्रार करा.
• ज्या प्लॅटफॉर्मवर बनावट कंटेंट दिसेल तेथे रिपोर्ट करा.

10. सुरक्षित ब्राउझिंग, वाय-फाय आणि गोपनीयता

सार्वजनिक वाय-फाय, ॲप परवानग्या, अपडेट्स आणि वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण.

हे काय आहे?

मोफत सार्वजनिक वाय-फाय इतरांना पाहता येऊ शकते, अनोळखी ॲप्स परवानग्यांचा गैरवापर करू शकतात आणि जुन्या (अपडेट नसलेल्या) फोनमधील त्रुटींचा गुन्हेगार फायदा घेतात.

सुरक्षित कसे राहावे

• सार्वजनिक वाय-फायवर बँकिंग किंवा लॉगिन टाळा; मोबाइल डेटा वापरा.
• ॲप्स फक्त Google Play किंवा App Store वरून घ्या; रिव्ह्यू व परवानग्या तपासा.
• फोन, ॲप्स व अँटिव्हायरस अपडेट ठेवा; स्क्रीन लॉक चालू ठेवा.
• वेबकॅम झाकून ठेवा आणि 'व्हायरस सापडला' या पॉप-अपवर क्लिक करू नका.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• फोन विचित्र वागत असल्यास इंटरनेट बंद करा आणि दुसऱ्या डिव्हाइसवरून पासवर्ड बदला.
• हरवलेला/चोरीचा फोन संचार साथी CEIR पोर्टलवर ब्लॉक करा.

11. ऑनलाइन फसवणूक झाली? 'गोल्डन अवर' मध्ये कृती करा

सायबर फसवणुकीनंतर नेमके काय करावे, कोणाला कॉल करावा आणि कोणते पुरावे ठेवावेत.

हे काय आहे?

वेग महत्त्वाचा आहे. फसवणूक पहिल्या तासात कळवल्यास फसवणूक करणाऱ्याच्या खात्यातून पैसे निघण्यापूर्वी ते गोठवता येऊ शकतात.

सुरक्षित कसे राहावे

• राष्ट्रीय सायबर क्राइम हेल्पलाइन १९३० वर ताबडतोब कॉल करा.
• ट्रान्झॅक्शन आयडी, रक्कम, तारीख आणि फसवणूक करणाऱ्याचा नंबर/UPI आयडी/खाते क्रमांक नोंदवा.
• चॅट, कॉल लॉग, SMS आणि पेमेंट पावतीचे स्क्रीनशॉट घ्या.
• बँकेला कळवून कार्ड, UPI किंवा नेट-बँकिंग ब्लॉक करण्यास सांगा.

तुमच्यासोबत घडल्यास

• cybercrime.gov.in वर किंवा जवळच्या पोलीस ठाणे / सायबर सेलमध्ये तक्रार नोंदवा.
• पोचपावती क्रमांक जपा आणि तपास अधिकाऱ्याकडे पाठपुरावा करा.

12. वाहतूक नियम आणि रस्ता सुरक्षा

रस्ता चिन्हे, हेल्मेट व सीटबेल्ट नियम, वेग मर्यादा आणि सुरक्षित रस्ता सवयी.

हे का महत्त्वाचे आहे?

भारतात रस्ता अपघात हे टाळता येण्याजोग्या दुखापती व मृत्यूंचे एक मोठे कारण आहे. बहुतेक अपघात अतिवेग, हेल्मेट/सीटबेल्ट न वापरणे, दारू पिऊन वाहन चालवणे, फोन वापरणे किंवा सिग्नल न पाळल्यामुळे होतात.

लक्षात ठेवण्याचे नियम

• नेहमी हेल्मेट (दुचाकी) किंवा सीटबेल्ट (चारचाकी, मागील सीटसह) वापरा.
• लाल सिग्नलला पूर्णपणे थांबा; सिग्नल कधीही तोडू नका.
• वाहन चालवताना मोबाइल फोन वापरू नका.
• विशेषतः शाळा व रुग्णालयांजवळ वेग मर्यादा पाळा.
• दारू पिऊन कधीही वाहन चालवू नका.
• पादचारी म्हणून झेब्रा क्रॉसिंग व फूट-ओव्हर-ब्रिज वापरा.

अपघात दिसल्यास

• ताबडतोब ११२ (किंवा रुग्णवाहिकेसाठी १०८/१०२) वर कॉल करा.
• जखमी व्यक्तीभोवती गर्दी करू नका; त्यांना मोकळी हवा व जागा द्या.
• गुड सामरिटन कायदा अपघातग्रस्तांना मदत करणाऱ्या कोणालाही कायदेशीर त्रासापासून संरक्षण देतो.

13. वैयक्तिक सुरक्षा: चांगला स्पर्श आणि वाईट स्पर्श

मुले व कुटुंबांना असुरक्षित स्पर्श ओळखणे, नकार देणे आणि विश्वासू मोठ्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचणे शिकवणारे सोपे धडे.

प्रत्येक मुलाला हे माहीत असावे

तुमचे शरीर फक्त तुमचे आहे. तुमच्या अंतर्वस्त्र किंवा स्विमसूटने झाकलेल्या भागांना कोणी स्पर्श केला, किंवा तुम्हाला त्यांच्या शरीराला स्पर्श करायला सांगितले, किंवा अस्वस्थ वाटेल असे काही दाखवले - तर तो वाईट स्पर्श आहे, मग ती व्यक्ती ओळखीची किंवा कुटुंबातील असली तरीही.

चांगला स्पर्श वि. वाईट स्पर्श

• चांगला स्पर्श (आई-वडिलांची मिठी, हाय-फाइव्ह, पाठीवर थाप) तुम्हाला सुरक्षित, आनंदी व आरामदायक वाटतो.
• वाईट स्पर्श तुम्हाला घाबरवतो, गोंधळात टाकतो, अस्वस्थ करतो, किंवा "कधीही न सांगण्याची" गुप्त गोष्ट बनवला जातो.

काय करावे

• मोठ्याने "नाही" म्हणा, तिथून बाजूला व्हा आणि लगेच विश्वासू मोठ्या व्यक्तीला (आई-वडील, शिक्षक किंवा विश्वासू नातेवाईक) सांगा.
• "सरप्राइज" (जसे वाढदिवसाची भेट) थोड्या वेळाने सांगितले जाते आणि सर्वांना आनंद देते. "असुरक्षित गुपित" तुम्हाला घाबरवते आणि कोणी ते कधीही न सांगण्याचा आग्रह करते - अशी असुरक्षित गुपिते नेहमी विश्वासू मोठ्या व्यक्तीला सांगा.
• कोणी अयोग्य स्पर्श केल्यास त्यात मुलाची कधीच चूक नसते.
• मित्राने वाईट स्पर्शाबद्दल सांगितल्यास त्याच्यावर विश्वास ठेवा व त्याला मोठ्या व्यक्तीला सांगण्यास मदत करा.

मदत उपलब्ध आहे

• चाइल्डलाइन १०९८ (मोफत, २४x७) किंवा पोलीस ११२ वर कॉल करा.
• पोक्सो कायदा (लैंगिक गुन्ह्यांपासून बालकांचे संरक्षण) मुलांचे संरक्षण करतो व गुन्हेगारांना शिक्षा करतो, मग ते कुटुंबातील असले तरीही.

14. सर्वसाधारण सायबर जागरूकता आणि डिजिटल स्वच्छता

दैनंदिन डिजिटल सवयी - डिव्हाइस सुरक्षा, वाय-फाय, ॲप परवानग्या, बॅकअप आणि डिजिटल फूटप्रिंट.

डिजिटल स्वच्छता म्हणजे काय?

हात धुण्याने आजार टाळतो तसेच रोजच्या छोट्या डिजिटल सवयींमुळे बहुतेक सायबर समस्या टाळता येतात: फोन लॉक ठेवणे, ॲप अपडेट करणे, परवानग्या तपासणे, आणि क्लिक/पोस्ट/शेअर करण्यापूर्वी विचार करणे.

महत्त्वाच्या सवयी

• फोन पिन, पॅटर्न किंवा बायोमेट्रिकने लॉक करा; इतरांसमोर अनलॉक ठेवू नका.
• ऑपरेटिंग सिस्टीम व ॲप्स अपडेट ठेवा - अपडेटमुळे सुरक्षा त्रुटी दुरुस्त होतात.
• ॲप्सना गरजेपुरत्याच परवानग्या द्या (टॉर्च ॲपला कॉन्टॅक्ट्सची गरज नसते).
• महत्त्वाचे फोटो व फाइल्स नियमितपणे एकापेक्षा जास्त ठिकाणी बॅकअप करा.
• तुमच्या डिजिटल फूटप्रिंटचा विचार करा - ऑनलाइन टाकलेली कोणतीही गोष्ट कॉपी होऊन कायम राहू शकते.
• अँटीव्हायरस/सुरक्षा वैशिष्ट्ये वापरा आणि अनोळखी USB किंवा वाय-फायपासून सावध रहा.

चांगले डिजिटल नागरिकत्व

• समोरासमोर असल्यासारखेच ऑनलाइनही आदराने वागा.
• माहिती फॉरवर्ड करण्यापूर्वी खात्री करा.
• इतरांच्या गोपनीयतेचा आदर करा - परवानगीशिवाय इतरांचे फोटो पोस्ट करू नका.

15. इतर सामान्य फसवणुकीचे प्रकार

लॉटरी, ई-कॉमर्स, गुंतवणूक, विमा, वैवाहिक आणि कुरिअर फसवणुकीचे प्रकार जे सर्व वयोगटांना लक्ष्य करतात.

फसवणुकीचे सामान्य प्रकार

• लॉटरी/बक्षीस फसवणूक: तुम्ही कधी भागच घेतला नसलेले बक्षीस "जिंकल्याचे" सांगून घेण्यासाठी "शुल्क" मागितले जाते.
• बनावट ई-कॉमर्स साइट्स व अतिशय स्वस्त सवलती - पैसे घेतात पण वस्तू कधीच पाठवत नाहीत.
• हमखास जास्त परतावा देण्याचे आश्वासन देणाऱ्या गुंतवणूक/पॉन्झी योजना.
• "डिजिटल अरेस्ट" कॉल: फसवणूक करणारे पोलीस/सीबीआय/कस्टम अधिकारी बनून व्हिडिओ कॉलवर अटकेची धमकी देऊन पैसे उकळतात - खरे पोलीस असे कधीच करत नाहीत.
• वैवाहिक साइट फसवणूक: नवीन ऑनलाइन ओळख आणीबाणीसाठी पैसे मागते.
• कुरिअर फसवणूक: तुमच्या पार्सलमध्ये बेकायदेशीर वस्तू असल्याचे सांगून ते "सोडवण्यासाठी" पैसे मागितले जातात.

स्वतःचे संरक्षण कसे करावे

• जिंकलेले बक्षीस किंवा न मागवलेला डिलिव्हरी मिळवण्यासाठी कोणीही तुम्हाला पैसे भरायला लावू शकत नाही.
• खऱ्या सरकारी यंत्रणा व्हिडिओ कॉलवर अटक/तपास करत नाहीत किंवा "सुरक्षित राहण्यासाठी" पैसे मागत नाहीत.
• कोणतीही गुंतवणूक फक्त सेबी/आरबीआय नोंदणीकृत माध्यमातूनच करा; हमखास जास्त परतावा हा धोक्याचा संकेत आहे.
• फक्त ऑनलाइन भेटलेल्या व्यक्तीला कधीही पैसे पाठवू नका.

फसवणूक झाल्यास

ताबडतोब १९३० वर कॉल करा किंवा cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवा, आणि सर्व स्क्रीनशॉट व व्यवहाराचा पुरावा जपून ठेवा.

सायबर हेल्पलाइन: 1930 · cybercrime.gov.in